Golwg newydd ar fywyd y chwareli

15/05/2015

Categori: Llenyddiaeth, Newyddion

Bydd cyfrol sydd yn adrodd hanes diwydiant newidiodd tirlun a chymunedau Cymru yn cael ei lansio yr wythnos nesaf mewn castell fu ynghanol anghydfod diwydiannol gyda’r hiraf erioed yn hanes gwledydd Prydain.

 

Mae Llechi Cymru: Archaeoleg a Hanes yn cael ei gyhoeddi gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru ac yn ffrwyth cydweithio efo Dr Dafydd Gwyn, archaeolegydd diwydiannol sydd yn byw ym Mhen y Groes yn Nyffryn Nantlle. Mae’r gyfrol yn cyfuno diddordeb oes Dr Gwyn yn y diwydiant ac arbenigedd cofnodi y Comisiwn ynghyd â’i archif gweledol enfawr.

 

Does gan Dr Gwyn yr un amheuaeth am bwysigrwydd y diwydiant, “Mae’r diwydiant llechi wedi gadael ei ôl nid yn unig ar dirlun y wlad ond mae hefyd wedi cael effaith gymdeithasol a diwylliannol ddofn ar Gymru a’r byd tu hwnt.”

 

Mae’r Athro Merfyn Jones, sydd wedi ysgrifennu’r rhagair ar gyfer y llyfr, yn cytuno, “Efallai bod y Chwyldro Diwydiannol wedi cael ei sefydlu ar decstiliau a’i yrru gan stêm; ond cafodd ei doi efo llechi wedi eu rhwygo o fryniau Eryri.”

 

Statws Treftadaeth y Byd

 

Roedd llechi o chwareli ar hyd a lled Gwynedd yn cael eu defnyddio i doi rhannau helaeth o’r byd ar un cyfnod, ac mae arwyddocâd byd-eang hyn yn cael ei gydnabod trwy gynnwys Diwydiant Llechi Gogledd Cymru ar restr betrus Safleoedd Treftadaeth y Byd y DU i’w gyflwyno i UNESCO.

 

Mae’r llyfr yn gyfraniad pwysig er mwyn datblygu’r cais, sy’n cael ei arwain gan Gyngor Gwynedd.

 

Mae’r Cynghorydd Mandy Williams-Davies, Cadeirydd Pwyllgor Llywio’r cais, yn credu y bydd y llyfr nid yn unig yn gam pwysig tuag at ennill Statws Treftadaeth y Byd UNESCO ond hefyd yn cael effaith yn lleol, “Bydd y llyfr yma yn helpu pobl Gwynedd i ymhyfrydu mewn rhan arall o dreftadaeth gyfoethog y sir, gan sicrhau y bydd y diwydiant yn parhau i ddod â buddion o bob math i’r rhai sydd yn byw yn y cymunedau  chwarelyddol a thu hwnt heddiw.”

 

Cymodi

 

Mae Llechi Cymru yn hynod gynhwysfawr a’r ymchwil yn drylwyr ond mae hefyd wedi ei ysgrifennu mewn dull sydd yn hawdd i’w ddarllen ac wedi ei ddarlunio gan luniau a ffotograffau eithriadol.

 

Bydd y gyfrol yn cael ei lansio yn swyddogol yn Neuadd Fawr Castell Penrhyn ger Bangor. Cafodd y castell neo-Normanaidd ei adeiladu yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae bellach yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

 

Yn 1900, fe wnaeth anghydfod rhwng yr Arlgwydd Penrhyn a chwarelwyr Bethesda arwain at streic filain barodd am dair blynedd ac mae lansiad y gyfrol yma yn cael ei ystyried heddiw yn gam pwysig tuag at gymodi y castell a’r cymunedau gerllaw.