Cyfres newydd o Cynefin yn dechrau yn nhref fwyaf gogleddol Cymru

01/11/2019

Categori: Addysg, Amgylchedd, Celfyddydau, Hamdden, Newyddion

Ymweliad ag Amlwch - tref fwyaf gogleddol Cymru fydd yn dechrau’r drydedd gyfres o Cynefin ar S4C nos Sul yma.

Unwaith eto, bydd y gyfres boblogaidd hon yn ymweld â threfi a chymunedau ledled Cymru yn rhoi cipolwg manylach ar wahanol ardaloedd a chynnig gwell dealltwriaeth o'r hyn sy'n eu gwneud yn gymunedau unigryw.

 

Bydd y cyflwynydd Heledd Cynwal yn mwynhau cwmni cymeriadau lleol a fydd yn ei harwain trwy guddfannau cyfrin yr ardal tra bydd yr archeolegydd Iestyn Jones yn tyrchu drwy'r hanes sydd wedi helpu i ddiffinio hunaniaeth yr ardal dan sylw.

 

Bydd Siôn Tomos Owen yn adrodd rhai o’r chwedlau gwerin lleol sydd wedi dod yn rhan annatod o fywydau cymunedau Cymru.
Mae hanes difyr Amlwch yn syndod i Heledd: “Mewn llai na chanrif, tyfodd tref Amlwch o fod yn bentref cysglyd gyda rhyw hanner dwsin o dai i fod yn dref a phoblogaeth o dros 6,000 erbyn 1831 a hynny diolch i ddarganfyddiad copor yng nghrombil y ddaear ger llaw.”

 

“Felly, diolch i fwyn copor ar Fynydd Parys, porthladd Amlwch oedd ar un adeg yn borthladd prysura Cymru, tra bod Amlwch ei hun yn un o drefi pwysicaf y byd.”

 

Adnewyddu lein Amlwch

 

Yn ystod y rhaglen gyntaf bydd Heledd yn helpu grŵp o wirfoddolwyr i adnewyddu ‘Lein Amlwch’ sef rheilffordd hanesyddol oedd yn arfer cysylltu Amlwch a Gaerwen. Mae yna gynlluniau mawr i ail-agor y trac ac mae Heledd yn torchi llewys gyda’r gwirfoddolwyr. 

 

Bydd Iestyn yn ymweld â Mynydd Parys a’r mwynglawdd copor sydd wedi dylanwadu cymaint ar y dref fach anhygoel yma - ac yn mynd o dan y ddaear i weld gwaith mwyngloddio o’r oes efydd.

 

Yn y cyfamser bydd Siôn yn ymweld ag eglwys hynafol gyda llun sgerbwd o’r 15fed canrif, symbol i amddiffyn yr eglwys rhag gwrachod wedi ei grafu mewn i’r wal a theclyn o’r 18fed canrif i gael gwared ar gŵn afreolus! Hefyd mae’n olrain hanes tafarndai Amlwch - mae 84 wedi bodoli yna dros yr oesoedd - er mae’r niferoedd yn llawer llai erbyn heddiw.

 

Yn dilyn eu hymweliad â thref Amlwch, dros yr wythnosau nesaf bydd tîm Cynefin yn ymweld â Llanbrynmair, Caerfyrddin, Y Wyddgrug, Pontypridd cyn gorffen y gyfres yn nhre hardd Dolgellau.