Cyfrol ar drywydd Dewi Sant

23/02/2016

Categori: Addysg, Hamdden, Iaith, Newyddion

Datgelir y dirgelwch am y gwirionedd a’r mytholeg tu ôl i fywyd Dewi Sant wrth gyhoeddi’r gyfrol gynhwysfawr gyntaf am nawddsant Cymru yn y Gymraeg yr wythnos hon.

Yn ei lyfr newydd Ar Drywydd Dewi Sant, mae’r hanesydd Gerald Morgan yn olrhain hanes bywyd nawddsant Cymru, gan edrych ar sut y mae’r chwedlau a’r traddodiadau sydd ynghlwm â’r ffigwr amlochrog hwn wedi dod i fodolaeth ac yn dangos fel yr aeth Dewi o nerth i nerth fel ffigur yn hanes Cymru.

 

"Galwai milwyr o Gymry am ei gymorth a’i arweiniad ysbrydol wrth wrthsefyll y Sacsoniaid, wrth ymosod ar Iwerddon ac wrth fynd gyda Harri Tudor i Bosworth yn 1485." eglurodd Gerald Morgan "Pan ddaeth y Diwygiad Protestannaidd, daeth diwedd ar bererindota i Dyddewi, a diwedd ar ganu beirdd Cymru – am y tro."


Ond, fe ddaliai Dewi Sant ei le yn nhrefn yr Eglwys newydd, er gwaethaf dinistr y cerfluniau a’r ffenestri lliw oedd yn cynnwys delwau ohono. Dechreuodd llenorion Saesneg ysgrifennu amdano, megis yn The Seven Champions of Christendom yn oes Elisabeth I, a cherdd ddifyr The Leek ddechrau’r 18fed ganrif. Yr adeg honno sefydlwyd Cymdeithas yr Hen Frythoniaid yn Llundain i ddathlu Gŵyl Dewi trwy wrando pregeth, gorymdeithio trwy ddinas Llundain a chiniawa. Yr un pryd wnaeth Cymry America ddechrau sefydlu cymdeithasau i anrhydeddu Dewi.

 

"Erbyn yr ugeinfed ganrif roedd pob math o sefydliadau ar draws y byd yn defnyddio ei enw, yn ysbytai, ysgolion, canolfannau busnes, clybiau a gwestai. Mae bron 400 o eglwysi yn anrhydeddu ei enw, o Ganada i Seland Newydd, o Jamaica i Iwerddon." meddai Gerald.

 

Anrhydeddu

 

Ond wrth ddilyn y trywyddau hyn, ac eraill, dyw’r llyfr ddim yn esgeuluso tarddiad Dewi Sant ym Mhenfro – neu efallai yng Ngheredigion. Mae’n anrhydeddu Rhygyfarch o Lanbadarn, a’i gampwaith Buchedd Dewi. Mae’n dangos lle y gallwn fynd i weld hen ddelwau o Ddewi a’i fam Non, er gwaetha fandaliaeth y canrifoedd gynt.

 

Prin iawn yw’r testun sydd ar gael am Dewi Sant - yn enwedig yn y Gymraeg, a dyma’r unig gyfrol  gynhwysfawr, ar hanes nawddsant Cymru.

 

Mae Gerald Morgan wedi cyhoeddi nifer o lyfrau ar hanes Cymru, gan gynnwys A Brief History of Wales, Castles in Wales a Looking for Wales. Cafodd yrfa fel athro a phrifathro ar Ysgol Gyfun Llangefni, yna Ysgol Gyfun Penweddig, cyn dysgu Cymraeg a hanes lleol yn Adran Efrydiau Allanol Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Mae’n byw yn Aberystwyth gyda’i wraig, Enid, a bu’r ddau’n arwain Parêd Gŵyl Ddewi Aberystwyth yn 2015.

 

Bydd y gyfrol yn cael ei chyflwyno i dywysydd Parêd Gwyl Ddewi Aberystwyth 2016, yr artist Mary Lloyd Jones.

 

Os oes gennych chi ddatganiad neu newyddion am eich sefydliad neu fusnes yna danfonwch y manylion atom ni ac fe wnawn ni rhoi'r gair ar led. E-bostiwch datganiad@lleol.cymru