Dathlu 300 mlynedd ers tanio ffwrnais Dolgun ger Dolgellau

23/04/2019

Categori: Addysg, Hamdden, Newyddion

Fis Mawrth eleni yr oedd 300 mlynedd wedi mynd heibio ers taniad cyntaf yr hen ffwrnais chwyth yn Nolgun ger Dolgellau yng Ngwynedd ac fel rhan o raglen o i nodi’r achlysur bydd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yn cynnal diwrnod agored yr wythnos hon i ddysgu mwy am y safle rhyfeddol hwn.

Arloeswr enwog y Chwyldro Diwydiannol, Abraham Darby, gynlluniodd ffwrnais chwyth Dolgun ym 1713, ac fe’i taniwyd am y tro cyntaf ym 1719 gan ddefnyddio siarcol lleol fel tanwydd. Hwyliwyd yr haearn bwrw o Ddolgellau ar hyd y Fawddach i Efail Payton yng Nglanfred i’r de o aber y Ddyfi, lle byddai’n cael ei goethi’n farrau haearn. Mae’n debyg y rhoddwyd y gorau i ddefnyddio’r ffwrnais erbyn 1736.

 

Yn ddiweddarach, rhwng tua 1757 a’r 1800au cynnar, ail-ddefnyddiwyd y safle fel gefail er mwyn trin haearn bwrw o leoliadau eraill yn cynnwys Horsehay, Coalbrookdale rhwng 1759 a 1761, a Backbarrow, Furness ym 1787, gydag oddeutu chwe thunnell o farrau haearn yn cael eu cynhyrchu bob wythnos.

 

Mewn paratoadau ar gyfer dathlu 300 mlwyddiant y safle, mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri wedi bod yn cydweithio ȃ chyn Archaeolegydd Awdurdod y Parc, Peter Crew, er mwyn ymgymryd ȃ gwaith ymchwil a chadwraeth ar y safle, yn cynnwys clirio llystyfiant, gwaith cloddio, a chynnal arolygon drôn a magnetomedr.

 

Dywedodd Tomos Jones, Swyddog Prosiect Treftadaeth Ddiwylliannol Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri: “Mae wedi bod yn bleser ymgymryd ȃ gwaith gwella a diogelu’r safle arbennig yma. Nid yn unig oherwydd ei fod wedi codi ymwybyddiaeth o fodolaeth y ffwrnais haearn, ond hefyd gan ei fod yn gwarchod treftadaeth Eryri ar gyfer y dyfodol. Mae’n anrhydedd cael bod yn rhan o’r dathliad arbennig yma ar safle mor arwyddocaol yn hanes ardal Dolgellau”

 

Diweddglo i ddeugain mlynedd o waith

 

Ychwanegodd Peter Crew, cyn Archaeolegydd Awdurdod y Parc Cenedlaethol: “Dyma ddiweddglo boddhaol i ddeugain mlynedd o waith ar gyfres o safleoedd gwaith haearn hynod rhwng Ffestiniog a Dolgellau. Mae prosiect Dolgun yn llwyddiant o ganlyniad i waith caled grŵp bychan o unigolion lleol brwdfrydig, fu’n bosibl trwy gytundeb parod a chydweithrediad Aled a Rhodri Jones, Fronalchen. Diolch hefyd i’r Historical Metallurgy Society, Cymdeithas Hynafiaethau Cymru ac Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri am ariannu’r prosiect.”

 

Bydd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yn cynnal diwrnod agored ar y safle ar y 27ain o Ebrill rhwng 11.00yb a 12.30yp. Bydd cyflwyniadau gan siaradwyr yn cynnwys Michael Darby, disgynnydd i Abraham Darby, yn ogystal ȃ thaith dywys o amgylch y safle.